หน้าแรก ข้าวขวัญ โรงเรียนชาวนา หลักสูตรฝึกอบรมเกษตรกร การปรับปรุงและพัฒนาสายพันธุ์ข้าว กองทุนพันธุ์ข้าว เทคโนโลยีเกษตรยั่งยืน

การรับขวัญข้าว


ชาวนาในอดีตรุ่นเก่าที่ทำนาเพื่อเลี้ยงชีพนั้นจะให้ความเคารพแม่โพสพ มีพิธีกรรมต่างๆ มากมาย เริ่มด้วยดูตามปฏิทินว่าปีไหนวันอะไรเป็นวันดี แล้วต้องดูว่าเป็นวันข้างขึ้นของเดือนนั้น แล้วดูกำลังวันด้วยว่าวันอะไรหันหน้าไปทางไหน ไม่หันหน้าไปตรงกับผีเหล็กเหลาหลวง แล้วเริ่มทำการไถ เมื่อเริ่มฤดูกาลที่จะลงมือทำนา คือ นาปี การแรกนานั้นต้องหันหน้าไปทางที่เป็นมงคล แล้วไถไป 3 รอบคันนา เสร็จแล้วไถผ่ากลางคันนาอีกมุมหนึ่งถึงอีกมุมหนึ่งทั้งสี่มุม เมื่อทำการไถแรกแล้วก็เริ่มทำการไถดะ

ไถครั้งที่ 1 เรียกว่า ไถดะ เพื่อให้ดินหลวม เมื่อฝนตกลงมาแล้ว หญ้าจะได้ขึ้น เมื่อหญ้าขึ้นมากแล้วไถครั้งที่ 2

ไถ ครั้งที่ 2 เรียกว่า ไถแปร เพื่อให้หญ้าขึ้นมาแล้วนั้นตาย โดยมิต้องใช้ยาฉีด พอหญ้าตายแล้วได้เวลาอันสมควรไถ ครั้งที่ 3

ไถครั้งที่ 3 เรียกว่า ไถหว่าน หญ้าที่เหลือก็จะตายอีกครั้ง เมื่อจะหว่าน ก็จะเริ่มทำพิธีกรรมทางความเชื่อโบราณ

ดังมีรายการดังต่อไปนี้

วันแรกปักดำ หรือแรกหว่าน

- วันอาทิตย์ วันพุธ ไม่ดี จะเสียผล
- วันจันทร์ วันพฤหัสบดี จะอุดมสมบูรณ์ดี
- วันอังคาร วันศุกร์ จะถูกเบียดเบียน
- วันเสาร์ จะเกิดความทุกข์ทุกเมื่อ

การหว่านข้าวให้ดูวันที่ดี จะให้รวงให้ดอกดี ดังนี้

- ข้างขึ้นดี คือ วันที่ 1-3-4-5-6-9-13-14
- ข้างแรมดี คือ วันที่ 1-7-8-10-13-14

เครื่องที่ทำการแรกนา มีกระทุน 1 อัน ทำด้วยไม้ไผ่ มีหมาก 5 คำ บุหรี่ 1 มวน มีใบคูน ใบยอ ธูป 5 ดอก กรวยทำด้วยใบตอง 5 อัน มีดอกไม้ 5 ดอก หรือเรียกว่าขัน 5 ข้าวเปลือกประมาณ 1 กิโลกรัม


เริ่มทำการหว่านก็ต้องหาฤกษ์ อันเป็นมงคล คือวันธงชัย ตามปฏิทินเหมือนไถดะครั้งแรก แล้วหันหน้าไปทางที่ไม่ตรงกับผีเหล็กเหลาหลวง ใช้จอบสับดินมุมนา ทำเป็นกอง แล้วเอาเครื่องที่เตรียมไว้แรกหว่านนั้น เอาลงไปปักให้ครบเสร็จ แล้วตั้งจิตน้อมนำเอาพระแม่โพสพไปฝากไว้กับแม่ธรณี และแม่คงคา เริ่มทำพิธีกรรมต่อไป

ตั้งนะโม 3 จบ ตามด้วยพระคาถา ดังนี้
พุทธัง เลิสล้ำ อุตตะมังเลิศล้ำ
ธัมมัง เลิสล้ำ อุตตะมังเลิศล้ำ
สังฆัง เลิสล้ำ อุตตะมังเลิศล้ำ

แม่โพศรี แม่โพสพ แม่นพดารา เชิญมาเถิดแม่มา มาทำมาหากินในฟื้นแผ่นดินนี้ ขอให้ลูกนี้เป็นเศรษฐีชาวนา ขอให้เป็นพ่อค้าบ้านนอก ขอให้วัวควายเต็มคอก คุ้มเอก คุ้มไถ คุ้มไร่ คุ้มนา คุ้มเคราะห์ คุ้มโศก คุ้มโรคโรคา คุ้มนก คุ้มหนู คุ้มปู คุ้มปา คุ้มงู คุ้มเหี้ย อย่างให้เพลี้ยกินนา อ้ายหนอนอัปรีย์อย่าให้มีเข้ามา สัพพะโภสาวินาสันติ

เมื่อจะหว่าน 3 กำแรก ให้ตั้งจิตอธิษฐาน ดังนี้

กำที่ 1 ว่า ทำบุญ
กำที่ 2 ว่า ทำทาน
กำที่ 3 ว่าเลี้ยงชีวิต

ต่อไปกล่าวว่า อุกาสะ อุกาสะ ข้าพเจ้าขออาราธนาคุณพระพุทธเจ้า คุณพระธรรมเจ้า คุณพระสังฆะเจ้า คุณพระบิดามารดา คุณครูอุปัชฌาย์และอาจารย์ จงมาดลบันดาลให้ข้าพเจ้า ทำนาปีนี้ให้เกิดผลดีเทอญ

ต่อมาพอช่วงระยะข้าวตั้งท้อง ก็ต้องมีการรับท้องข้าว มีตาแหลวหรือชะลอมสานด้วยไม้ไผ่ มีกล้วย อ้อย ส้ม หมากพลู บุหรี่ 1 มวน วันรับท้องข้าวก็ต้องเป็นวันศุกร์ นำตาแหลวและชะลอมไปปักไว้ที่มุมนา ด้วยไม้สะแก แล้วอัญเชิญแม่โพสพมาเสวยเครื่องไชยทาน



 

คำกล่าวรับท้องข้าว

“วันนี้วันดี แม่โพสพ แม่โพศรี แม่จันเทพี แม่ศรีสุดา (เป็นวันจันเทวีเป็นวันสีสุชาดา)ขอแต่งเนื้อแต่งตัว เตรียมไปไหว้หลวงพ่อวัดป่า (ป่าเลไลย์) เตรียมเนื้อ เตรียมตัว เดี๋ยวลูกผัวก็จะมา พลางก็กวักน้ำ อาบน้ำยอดข้าวเอากรรไกรตัดแต่ง เหมือนแต่งผมให้สมสวย เอาผ้ามานุ่งเอาสไบมาห่ม หวีผมก็บรรจงแต่ง ทั้งแป้งหอม น้ำหอม ก็ปะก็พรม ด้วยคำชมว่าสวยแล้ว งามแล้ว ดูซิ ดูซิ ดูซิ ให้ส่องกระจก วันดี คืนดี ถ้าแม่โพสพ แม่โพสี ต้องแบกท้องแบกไส้ ก็มีผลสุกลูกไม้ เตรียมเอาไว้ยามแพ้ท้อง ด้วยแล้วนะ"

ก่อนลากลับก็เอามือจับต้นตาแก(สะแก) ปากก็ว่า “ตา ตาแก ฝากแม่โพสพไว้ด้วย หากมีศัตรูหมู่ร้าย หรือย้ายมา ขอให้ตาช่วยไล่ไปให้พ้น จนหมดภัยนะตา” แล้วบอกลาแม่โพสพ “แม่โพสพ แม่โพสี แม่จงอยู่ดี กินดี บัดนี้ต้องขอลา ขอให้ได้รวงละหม้อ กอละมัด มัดละเกวียน นะแม่นะ”

ต่อมาพอช่วงระยะข้าวออกรวงแล้ว เหลืองพอเกี่ยว ก็จะต้องทำการแรกเกี่ยวอีก ก็ต้องเป็นวันศุกร์ ทำการเกี่ยว 3 กำมือ แล้วเอาเสียบไว้ที่รับท้องข้าว ก็เริ่มเก็บเกี่ยวในแปลงนาต่อไปจนเสร็จเรียบร้อยดีแล้ว จะเอาข้าวเข้าบ้านหรือเข้าลานก็ต้องเป็นวันศุกร์ เอาข้าวที่หมัดไว้นั้นมา 1 หาบ
เรียกว่า เอาแม่โพสพมาเข้าบ้านหรือลาน ต่อมาค่อยบรรทุกรถหรือเกวียนเข้ามา แล้วกองหรือล้อมไว้ให้เป็นระเบียบ ถ้าเป็นข้าวกองใหญ่ จะเอาข้าวออกนวดก็ต้องทำน้ำมนต์ปะพรมกองข้าวก่อน จึงจะรื้อกองข้าวลงมาย่ำหรือนวดได้ เสร็จแล้วก็เก็บขึ้นยุ้งฉางให้เป็นที่เรียบร้อย


ระยะต่อมาเตรียมตัวไปรับขวัญข้าวจากทุ่งนา นาสู่ยุ้งฉางก็ต้องเป็นวันศุกร์ สิ่งที่เชิญมีกระจาด สายแหลก ไม้คานฉาย 1 อัน เอาไว้คอนกระจาด มีผ้าขาวม้า 1 ผืน เอาไว้คลุมหัวสายแหลก ในกระจาดมีเสื้อผ้าใหม่ๆ ของเจ้าบ้านและมีเงิน มีทอง น้ำอบ น้ำหอม น้ำ 1 ขวด เผือก มัน ใบเงิน ใบทอง ใบสลอดทั้งต้น แล้วเก็บเอารวงข้าวที่ตกอยู่ในนาใส่กระจาด แล้วแต่จะเก็บได้เพื่อเอามาสู่ยุ้งฉาง

รับขวัญข้าวเข้ายุ้ง จะดูวันถูกพิษนาค เพื่อเอาข้าวขึ้นฉางไม่ให้เสียหาย ใครทำจะเป็นการดี

- วันข้างขึ้นที่ไม่ถูกพิษนาค คือ 1-2-4-5-7-9-10-13- ค่ำ
- วันข้างแรมที่ไม่ถูกพิษนาค คือ 2-3-6-8-11-12-14 ค่ำ

ระยะต่อมาเพื่อรับขวัญข้าวที่นำมาสู่ยุ้งฉางแล้ว ก็เริ่มทำพิธีสู่ขวัญ


ตั้งนะโม 3 จบ แล้วระลึกถึงคุณพระพุทธ คุณพระธรรม คุณพระสงฆ์ เรียกเชิญขวัญแม่โพสพ แม่โพศรี แม่จันทร์เทวี แม่ศรีศักดา แม่ดอกข้าวเจ้า แม่ดอกข้าวเหนียว เชิญมาสู่ยุ้งฉาง มาอยู่กับลูกกับเต้า มาเลี้ยงลูกหลานให้อิ่มหนำสำราญ ให้พอมีพอใช้ ขออย่าให้อดอยาก อย่าได้ยากจน เหลือกินเหลือใช้แล้วจะได้ทำบุญให้ทานกับผู้มีพระคุณ หรือผู้ตกทุกข์ได้ยาก นิภานังปัจจะโยโหตุ

ขั้นตอนสุดท้ายเรียกว่า ตักยุ้ง ต้องเป็นเดือน 4 คือ เดือนไทยข้างขึ้น เว้นวันศุกร์ เลือกเอาวันไหนเป็นวันดี คนที่จะตักข้าวออกจากยุ้งต้องเลือกคนที่เกิดปีมะโรง ปีมะเส็ง เพราะเป็นวันปีสัตว์ไม่กินข้าว เมื่อตักข้าวออกมาแล้ว เอาไว้ต่อเมื่อมีการทำบุญให้ทาน หรือเอาให้เป็ด ไก่ กินก็ได้ คือการให้ยามต้องห้ามในการทำกิจกรรมต่างๆ ถือเป็นฤกษ์ของวัน โดยโบราณถือไว้เป็นเกณฑ์ว่าเป็นวันห้ามไว้ ใครถือได้เป็นการดี

 



ข้อห้าม

วันอาทิตย์ ไม่ให้เผาถ่าน อย่าประสานหอกแหลนหลวง มีดพร้าและคมยาว มันจะเบียนอาตมาตน
วันจันทร์ ห้ามตัดต้นไม้ ทำเรือนร้ายยากทุรพล
วันอังคาร อย่าเลี้ยงแขกแรกการงาน ไม่ทันจะแล้วกิน พูดไขว่ขวินให้เดือดดาล
วันพุธ อย่าอยู่ด้วยบ่าวจะพลันตาย ไม่ทันจะหนีหน่าย ผู้สาวเป็นหม้ายไร้อยู่นาน
วันพฤหัสบดี อย่าแรกตัดป่า บุกพฤกษากลางไพรสาร ตาบป๋งมากต้องพาน ไข้หัวถอนมักนอนหงาย
วันศุกร์ อย่าไปค้าลงนาวาขาดทุนได้ ไม่ถึงจะฉิบหาย สักเฟื้องไม่ได้ติดถุงวัน
วันเสาร์

อย่าแรกนา เมล็ดเดียวว่าไม่ตกพุ่ง ไม่ได้ดังใจมุ่ง ไม่ได้ตกพุ่งเสียหาย

มูลนิธิข้าวขวัญ
13/1 ม.3 ถ.เทศบาลท่าเสด็จ1 ซ.6 ต.สระแก้ว อ.เมือง จ.สพรรณบุรี 72230
office : 13/1 Mho 3 Tedsaban Tha saded1 Road, Soi 6 Tambon Sarkaew Muang District,
Suphanburi Province Thailand 72230
Tel. 035-597193 E-mail : khao-kwan@hotmail.com